Klinik Sosyoloji Çerçevesinde Sosyal Travma: Fransa ve Türkiye Bağlamında Karşılaştırmalı Bir Analiz
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.18366795Anahtar Kelimeler:
Vincent de Gaulejac, klinik sosyoloji, sosyal travma, kimlik, sosyal nevroz, utanç, karşılaştırmalı analizÖzet
Sosyal travma, modern toplumlarda yalnızca bireysel bir psikolojik kriz değil, aynı zamanda ekonomik dalgalanmalar, doğal afetler ve toplumsal hareketliliklerle tetiklenen; tarihsel miras ve kurumsal yapılarla şekillenen çok katmanlı bir olgudur. Bu çalışma, nitel ve kuramsal bir araştırma tasarımıyla sosyal travmanın bireysel ve toplumsal boyutlarını, Vincent de Gaulejac’ın klinik sosyoloji yaklaşımı çerçevesinde ele alarak Fransa ve Türkiye bağlamlarında karşılaştırmalı bir analiz sunmaktadır. Araştırmada vaka örneği olarak Fransa’da 2005 banliyö isyanları ve COVID-19 pandemisi; Türkiye’de ise 2001 ekonomik krizi, 2013 Gezi Parkı protestoları ve 2023 Kahramanmaraş depremleri incelenmiştir.
Çalışma, de Gaulejac’ın “sosyal nevroz”, “birey-tarih-toplum üçgeni” ve “utanç” kavramlarını merkeze alarak, travmatik deneyimlerin bireyler tarafından nasıl içselleştirildiği sorusuna odaklanmaktadır. Analiz sonuçları, “sosyal nevroz” kavramının bireylerin yaşadığı norm-gerçeklik çatışmasını; “utanç” duygusunun ise dışlanma, statü kaybı ve kurumsal terk edilme hissinin bir sonucu olarak kimlik inşasını nasıl zedelediğini ortaya koymaktadır. Karşılaştırmalı analiz, Fransa’da travmanın daha çok sosyo-mekânsal ayrışma ve entegrasyon sorunları ekseninde belirginleştiğini; Türkiye’de ise ekonomik güvencesizlik ve kurumlara duyulan güven erozyonu üzerinden şekillendiğini göstermektedir. Sonuç olarak bu makale, sosyal travmanın kişisel bir yetersizlikten ziyade sosyo-politik bir kırılma olduğunu vurgulamakta; klinik sosyolojinin sunduğu grup çalışmaları ve otobiyografik anlatı yöntemlerinin, bireylerin mağduriyetten özneleşme sürecine geçişinde ve kolektif belleğin onarılmasında önemli bir müdahale potansiyeli taşıdığını savunmaktadır.
Referanslar
Abay, Ali & Abay Çelik, Zeynep. (2023). Deprem Sonrası Ortaya Çıkan Sorunlar ve Sosyal Destek Ağlarının Rolü. Sosyolojik Bağlam Dergisi. 4. 91-100. 10.52108/2757-5942.4.1.7.
Alexander, J. C. (2012). Trauma: A social theory. Polity Press.
Amnesty International. (2013). Gezi Park protests: Brutal denial of the right to peaceful assembly in Turkey. Amnesty International Report.
Anuk, Özlem, & Çetin, C. (2025). 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş Depremine Tanıklık Edenlerin Geride Kalanlar Sendromu ve Yalnızlık Değişkenleri Bağlamında Değerlendirilmesi. REFLEKTİF Sosyal Bilimler Dergisi, 6(1), 167–189. https://doi.org/10.47613/reflektif.2025.207
AP News. (2025, February 6). Two years on, survivors of Turkish earthquake still struggle with loss and hardship. https://apnews.com/article/turkey-earthquake-devastation-second-anniversary-iskenderun-hatay-e7df95487d099ee7e771c213f5e6a87c
Aydın, M., Şahin, A. S., Macit, M., & Aksakal, S. (2024).06 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremleri sonrası bölgeye gönderilen yardımların koordinasyon süreçlerinin incelenmesi ve değerlendirilmesi. Türk Deprem Araştırma Dergisi, 8(1), 25–48. https://dergipark.org.tr/tr/pub/tdad/issue/85080/1437829
Aytaç, I. A., & Rankin, B. H. (2008). Unemployment, Economic Strain and Family Distress: The Impact of the 2001 Economic Crisis. New Perspectives on Turkey, 38, 181–203. doi:10.1017/S0896634600004970
Bajos, N., Warszawski, J., Pailhé, A., Counil, E., Jusot, F., & the EPICOV group. (2020). Les inégalités sociales au temps du COVID-19. Paris: Institut National d’Études Démographiques (INED). https://www.ined.fr https://hal.science/hal-04272041v1
Beck, U. (2021). Metamorphosis: The coronavirus pandemic and the global risk society. Cambridge: Polity Press.
Bertaux, D. (1997). Les récits de vie: Perspective ethnosociologique. Paris: Nathan.
Bilim Akademisi. (2013). Siyaset ve toplum: Bilim perspektifinden Gezi Parkı olayları. Bilim Akademisi Raporu. https://bilimakademisi.org/wp-content/uploads/2013/08/Siyaset-ve-Toplum-Bilim-Perspektifinden-Gezi-Parki-Olaylari.pdf
Body-Gendrot, S. (2010). Globalization, fear and insecurity: The challenges for cities of tomorrow. Palgrave Macmillan.
Bourdieu, P. (1993). Sosyolojik düşünce üzerine (Çev. T. Bora & A. Ünal). İstanbul: Kesit Yayıncılık. (Orijinali 1980: Questions de sociologie).
Bourdieu, P. (Ed.). (1993). La misère du monde. Seuil.
Buğra, A., & Keyder, Ç. (2003). New poverty and the changing welfare regime of Turkey. United Nations Development Programme & Boğaziçi University.
Castells, M. (2015). Networks of outrage and hope: Social movements in the Internet age (2nd ed.). Polity Press.
Demirel‑Pegg, T. (2019). The Gezi Park Protests and the Escalation and De‑escalation of Political Contention. Journal of Balkan and Near Eastern Studies, 22(1), 1–18. https://doi.org/10.1080/19448953.2018.1506298
de Gaulejac, V. (1994). La lutte des places: Insertion et désinsertion. Paris: Desclée de Brouwer.
de Gaulejac, V. (1999). Histoire en héritage: roman familial et trajectoire sociale. Paris: Éditions Desclée de Brouwer.
de Gaulejac, V. (2011). Les sources de la honte. Paris: Desclée de Brouwer. (Orijinal eser 1996).
de Gaulejac, V., Hanique, F., & Roche, P. (2012). La sociologie clinique: Enjeux théoriques et méthodologiques. Toulouse: Érès. (Orijinal eser 2007).
de Gaulejac, V. (2014). La société malade de la gestion. Paris: Seuil. (Orijinal eser 2009).
de Gaulejac, V. (2016). La névrose de classe Paris: Payot. (Orijinal eser 1991).
Elias, N. (1994). The civilizing process. Oxford: Blackwell.
Ehrenberg, A. (1998). La fatigue d’être soi: Dépression et société. Paris: Odile Jacob.
Enriquez, E. (1983). De la horde à l’état: Essai de psychanalyse du lien social. Gallimard.
Essed, P. (2018). Everyday Racism. In D. T. Goldberg & J. Solomos (Eds.), A Companion to Racial and Ethnic Studies (pp. 202–216). Blackwell Publishers.
Fassin, D., & Rechtman, R. (2020). L’empire du traumatisme: enquête sur la condition de victime. Paris: Éditions Flammarion.
Fassin, D., & Fassin, É. (2006). De la question sociale à la question raciale? Représenter la société française. La Découverte.
Gül, Murat & Dee, John & Özdemir, Cahide. (2014). Istanbul's Taksim Square and Gezi Park: The place of protest and the ideology of place. Journal of Architecture and Urbanism. 38. 63-72. 10.3846/20297955.2014.902185. https://www.researchgate.net/publication/261296379_Istanbul's_Taksim_Square_and_Gezi_Park_The_place_of_protest_and_the_ideology_of_place
Gürcan, E. C., &, E. (2015). Challenging neoliberalism at Turkey’s Gezi Park: From private discontent to collective class action. Palgrave Macmillan.
Hamburger, A., Hancheva, C. & Volkan, V. D. (Eds.). (2021). Social Trauma – An Interdisciplinary Textbook. Cham, Switzerland: Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-030-47817-9
Harvey, D. (2005). A brief history of neoliberalism. Oxford: Oxford University Press.
Kırseven, M. Y., & Işıklı, S. (2020). Investigation of the effects of violence experience during political demonstrations. Europe’s Journal of Psychology, 16(3), 479–497. https://doi.org/10.5964/ejop.v16i3.1991
Kızılhan, R., Kızılhan, M. E., & Şimşek, F. (2024).Psychological impact of the earthquake 2023 in Turkey. [Conference paper / preprint]. ResearchGate. https://www.researchgate.net/publication/383667712
Kokoreff, M. (2008). Sociologie des quartiers sensibles. Armand Colin.
Lapeyronnie, D. (2008). Ghetto urbain: Ségrégation, violence, pauvreté en France aujourd’hui. Paris: Robert Laffont.
Mauger, G. (2010). Les bandes, le milieu et la bohème populaire. Paris: La Découverte.
Nacar, Ş. (2025). Yıkıntılar arasında hayatta kalmak: 6 Şubat depremlerinin psikolojik etkileri üzerine bir inceleme. Anadolu Sosyal Araştırmalar Dergisi, 5(1), 1–18. https://asrjournal.org/files/asrjournal/8811041a-b300-4267-ac9f-9c9a606c14ee.pdf
OECD. (2020). What is the impact of the COVID-19 pandemic on immigrants and their children? OECD Publishing. https://www.oecd.org/en/publications/2020/10/what-is-the-impact-of-the-covid-19-pandemic-on-immigrants-and-their-children_5b517d6e.html
Ricœur, P. (1990). Temps et récit. Tome III: Le temps raconté. Paris: Seuil.
Scheff, T. J. (2000). Shame and the Social Bond: A Sociological Theory. Sociological Theory, 18(1), 84-99. https://doi.org/10.1111/0735-2751.00089 (Original work published 2000)
Standing, G. (2011). The precariat: The new dangerous class. London: Bloomsbury Academic.
Sue, D. W., Capodilupo, C. M., Torino, G. C., Bucceri, J. M., Holder, A. M. B., Nadal, K. L., & Esquilin, M. (2007). Racial Microaggressions in Everyday Life: Implications for Clinical Practice. American Psychologist, 62, 271–286. http://dx.doi.org/10.1037/0003-066X.62.4.271
Tangün, Y. A., & Polat, F. (2017). Gezi Ruhu’nun Psikolojisi. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi(27), 374-388.
Truong, F. (2015). Des capuches et des hommes: Trajectoires de “jeunes de banlieue”. Paris: Buchet-Chastel.
Tupper, J. (2025). Access to information and social solidarity in the 2023 earthquake aftermath in Turkey: A qualitative analysis. Humanities & Social Sciences Communication. https://www.nature.com/articles/s41599-025-04707-0
Wilkinson, R., & Pickett, K. (2009). The Spirit Level: Why more equal societies almost always do better. Allen Lane.
World Health Organization & International Organization for Migration. (2020). Refugee and migrant health in the COVID-19 response. https://www.icvanetwork.org/uploads/2022/03/Study-The-Lancet-Refugee-and-Migrant-Health-in-the-COVID-19-Response.pdf
Yeldan, E. (2001). Küreselleşme sürecinde Türkiye ekonomisi: Bölüşüm, birikim ve büyüme. İletişim Yayınları.
Yörük, Erdem & Yuksel, Murat. (2014). Class and politics in Turkey's gezi protests. New Left review. 103-123. https://www.researchgate.net/publication/297274610_Class_and_politics_in_Turkey's_gezi_protests
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Fazilet Ahu Özmen Akalın, Nazlı Uçar
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
