Yapay Zekâ Politikası

Sürdürülebilir Eşitlik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi (JSESR), bilimsel araştırmaların güncel yöntem, araç ve teknolojiler kullanılarak yürütülmesini ve sunulmasını desteklemektedir. Bununla birlikte dergimiz, bilimsel üretimde etik ilkeleri, akademik sorumluluğu ve insan merkezli bilgi üretimini temel almaktadır.

Üretken Yapay Zekâ (ÜYZ) araçlarının metin, görsel ve veri üretme kapasitesi araştırmacılar için önemli kolaylıklar sunsa da, bu araçların kontrolsüz veya etik dışı kullanımı bilimsel araştırma ve yayın etiği açısından ciddi riskler barındırmaktadır. JSESR, yapay zekâ kullanımında şeffaflık, hesap verebilirlik ve akademik dürüstlüğü esas alan bir politika benimsemektedir.

Üretken Yapay Zekâ Kullanımında Olası Etik Riskler

Bilimsel araştırma ve yayınlarda ÜYZ kullanımında aşağıdaki durumlar etik ihlallere yol açabilir:

  1. İçerik üretiminde ÜYZ kullanıldığının çalışmada açıkça belirtilmemesi,
  2. Başkaları tarafından üretilmiş içeriklerin izinsiz veya atıfsız kullanılması,
  3. Literatürde mevcut bilginin uygun atıf yapılmadan alıntılanması,
  4. ÜYZ tarafından üretilen yanlış veya yanıltıcı bilgilerin sorgulanmadan kullanılması,
  5. Tekrar edilemeyen, açıklanamayan yöntemlerle elde edilmiş verilerin akademik literatüre dahil edilmesi,
  6. Taraflı veya sınırlı veri kullanımı nedeniyle kırılgan ve hassas gruplara yönelik ayrımcılığın derinleşmesi,
  7. Mevzuata aykırı biçimde kişisel verilerin toplanması, saklanması, aktarılması veya yeniden kullanılması.

Temel İlke

Bilimsel bir makalenin yazarlığı, hakem değerlendirmesi ve editoryal karar süreçleri yalnızca insanlara ait sorumluluklardır.
Committee of Publication Ethics (COPE), yapay zekâ araçlarının:

  • yazar olamayacağını,
  • çıkar çatışması beyan edemeyeceğini,
  • telif ve lisans sorumluluğu taşıyamayacağını

açıkça belirtmektedir.

Bu doğrultuda ÜYZ, JSESR’de yazar olarak gösterilemez ve bilimsel sorumluluğu üstlenemez.

Editörler İçin Yapay Zekâ Kullanım İlkeleri

  • Editörler, dergiye sunulan makaleleri veya makalelerin herhangi bir bölümünü ÜYZ araçlarına yüklememelidir.
  • Yazar gizliliği, fikrî mülkiyet ve kişisel verilerin korunması nedeniyle, ÜYZ araçları editoryal süreçlerin hiçbir aşamasında (dil, yazım, değerlendirme dahil) kullanılmamalıdır.
  • Editör, bir çalışmada JSESR yapay zekâ politikasının ihlal edildiğini düşünmesi hâlinde editoryal kurulunu bilgilendirir.
  • Gerekli görülmesi durumunda yazarlardan ek açıklama ve belge talep edilebilir; ciddi ihlallerde çalışma reddedilebilir.

Hakemler İçin Yapay Zekâ Kullanım İlkeleri

  • Hakem değerlendirmesine gönderilen makaleler gizli belgelerdir.
  • Değerlendirme sürecindeki makalelerin tamamı veya herhangi bir bölümü ÜYZ araçlarına yüklenmemelidir.
  • Hakem raporları, dil veya yazım kontrolü amacıyla dahi yapay zekâ araçlarıyla oluşturulamaz veya düzenlenemez.
  • Hakem, izin verilen alanlar dışında ÜYZ kullanıldığını düşündüğü durumlarda sorumlu editörü bilgilendirmelidir.

Yazarlar İçin Yapay Zekâ Kullanım İlkeleri

  • Yazarlar, dergiye sundukları çalışmaların özgünlüğünden, doğruluğundan ve bilimsel bütünlüğünden sorumludur.
  • Makalelerin tamamı veya bir bölümü ÜYZ’ye yazdırılamaz.
  • ÜYZ, yazar olarak gösterilemez ve yazarlık hakkı iddia edemez.
  • Telif ve kişilik haklarını ihlal edebilecek AI üretimi metin, görsel, ses veya video içeriklerin kullanımı yasaktır.
  • ÜYZ’nin yazarın yerini alacak düzeyde kullanıldığı çalışmalar değerlendirmeye alınmaz.
  • Tespit amacıyla intihal yazılımları ve ÜYZ tespit araçları kullanılabilir.

Üretken Yapay Zekâ Kullanımına İzin Verilen Alanlar

Aşağıdaki kullanımlar etik ve sınırlı olmak kaydıyla mümkündür:

  • Araştırmanın ilk aşamasında beyin fırtınası ve fikir geliştirme,
  • Literatür taramasına yardımcı olacak sınıflandırma ve özetleme (kaynak doğrulama sorumluluğu yazara aittir),
  • Yazarın kendi ürettiği kodlarla eğitilmiş modellerin, açıkça belirtilmesi koşuluyla veri analizinde kullanımı,
  • Araştırma sürecinin veya özgün verilerin tablo ve grafik hâline getirilmesi,
  • Çeviri ve dil kontrolü (nihai sorumluluk yazara aittir).

Referans yönetim yazılımları (Zotero, Mendeley, EndNote vb.) bu politika kapsamı dışındadır.

Yapay Zekâ Kullanım Beyanı Zorunluluğu

Çalışmada ÜYZ kullanılmışsa;

  • kullanılan aracın tam adı ve versiyonu,
  • hangi aşamada,
  • hangi amaçla ve
  • çalışmaya katkısının ne olduğu

açıkça belirtilmelidir.
Bu beyan Yöntem veya Teşekkür bölümünde yer almalıdır.

Yapay Zekânın Kaynak Gösterimi (APA 7)

Metin içinde:
… etik sorunlar doğurabilir (OpenAI, 2025).

Kaynakçada:
OpenAI. (2025). ChatGPT (GPT-4o) [Büyük dil modeli]. https://chat.openai.com/

Son Not

Üretken Yapay Zekâ; ChatGPT, DALL·E gibi metin veya görsel üreten sistemleri ifade eder.
Bir içerik, sonradan düzenlenmiş olsa dahi, birincil üreticisi yapay zekâ ise “yapay zekâ tarafından oluşturulmuş” kabul edilir.

Yazarlar, ÜYZ kullanımında yayın etiği ilkelerine, bilimsel sorumluluğa ve JSESR yayın politikasına uygun hareket etmekle yükümlüdür.

Daha Fazla Bilgi İçin

  • YÖK – Bilimsel Araştırma ve Yayın Faaliyetlerinde Üretken Yapay Zekâ Kullanımına Dair Etik Rehber
  • Committee of Publication Ethics (COPE): Authorship and AI Tools